Hâlâ Arpa Çayı kıyısında Temür’ün harab ettiği yerlerin izleri kalan taklardan, büyük kubbelerden bellidir. Tuhfe Tarihi’nde yazıldığı üzere(479) musiki ilmindeki 48 terkibden (480)Şûreger terkibini bu hakimşehir yapılırken icad etmiş ve adınaŞûreger demiştir. Buşehrin büyük, küçük bütün halkı zevk ve safa ehli olup Acem tarzındaŞûreger ve Arzıbâr âgazeleriyle(4 8 1) mâniler okurlar. Şehir o kadar mamur değildir. Kalesi haraptır. 300 evi vardır. Nahiyelerinin çoğu Arpa Çayı karşısında olduğundan Revan’a tâbidir. Beri tarafı ise tamamiyle Kars’a tâbidir.
Burası da Gürcistan’dandır. Çünkü Aras ve Zengimar(4 82) Irmaklarının kuzeyinden kırk konak, Elbürz Dağı’nı aşıp Hazar Denizi’ne varıncaya kadar Dağistan ve Gürcistan sayılır.
Batı tarafı Erzurum’a ulaşır. Buradan batı yönüne giderek 5 saatte 6 çay geçtik. Hepsi küçük sulardır. Bazısı Gürcistan’dan, bazısı Azgur Dağları’ndan gelip bu köylerden geçerek Aras Irmağı’na dökülür.
(474) “Begüm”, “beg=beğ” kelimesinin müennesidir. Han ve Hanım gibi. Fakat sonraları Türkler tarafından kullanılmaz olmuştur. Farslar veİran Türkleri ile Türkler’in hâkim olduğu Hind ülkelerinde kelime kalmıştır. (475) Bu isimler yarı yarıya tarihî ve destanî olabilirler. Dede Korkut destanlarının doğduğu yerlerde olması ayrıca dikkate değer. (476) Evliya Çelebi burada “serîr” kelimesini kullanıyor. Bu kelime hem taht, hem de yatak anlamında Arapça bir kelimedir. Bahsettiği ölüler mumyalanmış beğler olmalıdır. O bölgelerde tarihî araştırmalara lüzum vardır.
(477) Araştırma yapıldığı takdirde bu kitabelerden bazılarının bulunması muhtemeldir.
(478) Burası masaldır: Hüseyin Bay Kara’nın Azer baycan’la ilgisi yoktur.
(479) Tuhfe Tarihi’nin ne olduğunu öğrenemedim.
(480) “Terkib” dediği alaturka makam olmalıdır.
(481) “Âgaze”, okuyucununşarkıya başlaması. (482) Metinde: “Zengî”. Bazı yolları bataklık ve çimenliktir. “Geçdi” Nahiyesi’ne geldik. Birırmağı var. Adını bilmiyorum. Sultan Murad Han, Revan’a giderken bu çaydan geçip büyük otağının döşemesinde bir sofa yapılmış. Hâlâ eserleri gözüküyor. Kars ileri gelenleri dört çevresine
bazı büyük ağaçlar dikip namazgah edinmişler. Gidip gelenlerin konuk olacağı bir otlak yerdir.
Yine batıya verimli bir ova içinden giderek “Bulanık” köyüne geldik. Kars Zaimlerinden Çalık Sefer Ağa’nın serbest zeametidir. 300 evlidir. Buradan yine batıya giderek yine Kars Kalesi’ne geldik. Bir gece Dizdar Ali Ağa’da misafir kalıp sabahleyin bütün ahbaplar ve dostlarla vedalaşarak yine batıya yöneldik. Verimli
topraklardan giderek “Düş Kaya” konağına geldik. Kars sınırında 200 evli zeamet köyüdür.
Oradan inişli yokuşlu, göğe başkaldırmış çam ağaçları içinden giderek “Vernişan” konağına geldik. Kars sınırında olup eskiden Sancak imiş. Aras Irmağı’nın karşı tarafından, Van Eyaleti’nden, Bayazıd Kalesi sınırında yazılmıştır. Hâlen Kars Alaybeğisi burada oturur. 300 evli köydür. Buradan kuzeye Ahıska iki konaktır. Buradan yine batıya ovalar içinden giderek “Zirihan Kalesi” ne geldik. Kars toprağında 200 evli, Dizdar’ı ve neferleri olan, camili, han ve hamamlı, 40 kadar dükkanlı bir yerdir.
Burada gelen ve giden tımarlardan baç alırlar. Kars Paşa’sının Subaşılığıdır. Kale kare şeklinde, taş yapıdır. Yapanı bilmiyorum. Kale ahalisine sordum. Onlar da bilmiyorlar. Küçük bir kaledir. Gayet inatçı halkı vardır. Yine batıya giderek çamlı yollar ve beller aşıp “Sovanlı Beli” adlı büyük boğaza geldik.
Anadolu’da, Âcemistan’da, Belli ve Buhara’da meşhur bir yerdir ki onu geçen tüccarların ve başka kafile reislerinin beli bükülür. Yüz bin güçlükle bunu da aşarak adı geçen belin ötesinde “Kumadamı” adlı köye geldik. Pasin Sancağı’nda, Aras Irmağı kıyısında 150 evli
köydür. Bağ ve bahçesi yoktur.
Buradan yine batıya ovalar içinden giderek “Pasin” köyüne geldik. 300 evli köydür.
Erzurum’da Vilâyet Muharriri Cafer Efendi’nin zeametidir. Buradan ileri Aras Irmağı üzerindeki “Çoban Köprüsü”nü geçerek düz ovalar içinde yine “Hasan Kalesi” ne geldik.
Buradan yine batıya giderek selâmetle Erzurum’u girdik.
Paşa Efendimiz’i Abdurrahman Gazi gezinti yerinde bularak Revan Hanı’nın pirinci ile öteki hediyelerini ve Han’ın dostluk mektubuyla 300 baş hayvandan mürekkep kervanı teslim
edip Erzurum içindeki evimize sağlıcakla vardım. Yine Gümrük Kâtipliği hizmetine memur olup her gece Defterdaroğlu Efendimizin sohbetişerefiyleşeref bularak Hüseyin Baykara sohbetleri ederdik.
Bir gün Yüce Devlet Kapısı’ndan Sultanİbrahim Han’ın hattı ile “Kapıcıbaşı Yenici Ali Ağa” ve Sadırazam Telhisçisi Siyavuş Ağa, Sadırazam Salih Paşa’nın emriyle geldiler. Kurulan Divan’da okundu. Hattı Hümâyunun emri kısacaşu idi: “Erzurum Eyaleti’ni idare eden Vezirim Mehmed Paşa, hattışerifim gelince emrimde yazılı olan Erzurum Eyaleti askeriyle sair memur olanları alıp Revan seferi için Kars Ovası’nda savaşa hazır olasın”. Bunun üzerine Paşa Hazretleri Erzurum, Maraş, Sivas Eyaletleri’ne yarlığlar ile
Kapıcıbaşılar gönderdi. Beni de Canca ve Tortum Sancakları’nın Beği olanŞeydi Ahmed
Pasa’ya yolladı.
Erzurum’dan Padişah Emirleri ile Bayburd, Canca,İspir, Tortum, Akçakale’ye Gidiş Önce Paşa Efendimiz’den Padişah emirlerini vesair Kale Ağaları’na yazılan mektupları alıp
9 hizmetkârımızla asker toplamaya gittik. Erzurum’dan kuzeye, ova iğinde 2 saat giderek
“Kân” köyüne geldik. 200 evli mamur köydür. Yine kuzeye Erzurum Ovası’nda 5 saat
giderek “Umudum Sultan” köyüne geldik. Yine kuzeye, dere ve tepeler geçmek suretiyle
giderek Fırat üzerindeki “Gürcü Boğazı” Köprüsünü geçtik. Uzun HasanŞah’ın yaptırdığı büyük bir köprüdür. Abaza Paşa, Erzurum’da âsi iken bu köprü civarında 40 Oda Yeniçeri’nin durduğunu haber alıp 20.000 savaşçıya “Kör Hazinedar” ve “İbşir Beğ”i
serdar ederek göndermiş, hepsini kılıçtan geçirtmiştir. Kemikleri hâlâ köprünün yanında tepe gibi yığılı durmaktadır.
Buradan yine 6 saat giderek Gürcistan Boğazı’ndan geçip oradaki “Gürcü Boğazı Köyü” ne vardık. Erzurum’un 200 evli zeamet köyüdür. Buradan yine kuzeye lalelik yerlerden giderek 9 saatte “Dumlu Sultan” durağına vardık. Ulu bir Sultan olup kubbesinde gömülüdür. Tekkesi büyük ziyaretgâhtır. Yüksek ve yalçın bir dağı vardır. Fırat Irmağı’nın kaynağı olan büyük mağara bu dağdadır.
(25 Kasım 1970 ATSIZ EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİNDEN SEÇMELER)
